Madde 38

Halife tebaan?n i?lerini kendi görü?üne ve içtihad?na göre mutlak gütme hakk?na sahiptir. Ancak herhangi bir ?er-i hükme maslahat bahanesiyle muhalefet etmesi caiz de?ildir. Mesela ülke ekonomisine darbe vurulmas?na yol açmas? d???nda ülke sanayisini koruma bahanesiyle tebaan?n emtia ithalat etmesini mani olamaz. Mesela, istismar? önleme bahanesiyle insanlar? fiyat tahdidine tâbi tutamaz. Mesela acil ihtiyaç olmas? d???nda konut kolayla?t?rmas? bahanesiyle mülk sahibini gayrimenkulunu kiralamaya zorlayamaz. ?er-i hükümlere muhalefet eden bunlar?n d???ndaki ?eyleri yapamaz. Bir mubah? haram k?lmas? veya bir haram? mubah k?lmas? caiz de?ildir.

Bu da Aleyhi’s Salâtu ve’s Selam’?n ?u kavlinden dolay?d?r: ... الإِمَامُ رَاعٍ وَمَسْـئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ “ ?mâm [Halife, yönetici] çoband?r ve raiyyesinden mesuldür.” Yine bunun delili, kendi görü?üne ve içtihad?na b?rak?lm?? Beyt-ul Mâlin mallar?nda tasarrufta bulunmas?, insanlar? bir meselede muayyen bir görü?e zorlamas? ve benzerleri gibi ?eriat?n halifeye tahsis etti?i hükümlerdir. Bu hadis, tebaan?n i?lerinin güdülmesi hususunda herhangi bir s?n?rlama olmaks?z?n halifeye tebaan?n i?lerini mutlak ?ekilde gütme hakk? vermektedir. Beyt-ul Mâl, benimseme, ordunun teçhizi, valilerin atanmas? hükümleri ve halifeye tahsis edilen benzeri hükümler, her hususta herhangi bir s?n?rlama olmaks?z?n halifeye tahsis edilmi?tir. Bunlar?n hepsinde ona itaat etmek vaciptir ve ona isyan etmek ise günaht?r. Ancak bu gütmenin yerine getirilmesinin ?er-i hükümlere, yani ?er-i nasslara göre gerçekle?mesi gerekir. Zira her ne kadar halifeye mutlak salahiyet verilmi? olsa da bu mutlakl?k ?eriat, yani ?er-i hükümlere göre olmas?yla s?n?rl?d?r. Mesela halifeye valileri diledi?i gibi tayin etme salahiyeti verilmi?tir. Ancak kafiri veya sabiyi veya kad?n? vali olarak atamas? sahih olmaz. Çünkü ?eriat bunu men etmi?tir. Mesela kendi otoritesi alt?ndaki beldede kafir devletlerin elçilikler açmas?na izin verme hakk?na sahiptir ve bu hak ona mutlak olarak verilmi?tir. Ancak bu elçilikleri ?slam beldelerine hakim olman?n bir arac? edinmek isteyen kafir devletlerin elçilikler açmas?na izin vermesi sahih olmaz. Çünkü ?eriat bunu men etmi?tir. Mesela bütçenin bölümlerini ve her bölüm için gerekli mebla?? belirleme hakk?na sahiptir. Ancak in?as? için vergiler toplayaca?? bahanesiyle zorunlu olmayan ve in?as? için Beyt-ul Mâlin gelirlerinin yetmedi?i bir baraj in?as? için bütçede bir bölüm belirlemeye hakk? yoktur. Çünkü böylesi bir baraja ihtiyaç yoksa onun için vergi koymam?z sahih olmaz. Hakeza Halife, ?eriat?n kendisine tahsis etti?i hususlarda i?leri mutlak gütme salahiyetine sahiptir. Fakat bu mutlakl?k ancak ?er-i hükümlere göre gerçekle?mektedir. Ayr?ca halifenin i?leri mutlak gütme hakk?na sahip olmas?n?n manas? ülkenin i?lerini gütmek için uygun gördü?ü kanunlar? ç?karmaya hakk? olmas? demek de?ildir. Bilakis bunun manas? ?eriat i?lerin güdülmesinde tasarrufta bulunmas?n? mubah k?ld? demektir. Mesela uygun gördü?ü keyfiyetle kendi görü?üne göre i?lerin güdülmesinde tasarrufta bulunma hakk? vard?r. ??te o zaman i?lerin güdülmesinde kendi görü?üne göre hareket etmesinin mubah k?l?nd??? o ?eyde kanun ç?kard??? zaman ona itaat etmek vacip olur. Mesela ?eriat, Beyt-ul Mâlin i?lerini kendi görü?üne ve içtihad?na göre çekip çevirme hakk? vermi? ve insanlara bu hususta ona itaat etmelerini emretmi?tir. Dolay?s?yla Beyt-ul Mâle ili?kin mali kanunlar ç?karmaya hakk? olur ve bu durumda bu kanunlara itaat etmek vacip hale gelir. Mesela ordunun komutanl??? ve ordunun i?lerini kendi görü?ü ve içtihad?na göre idare etme i?i ona verilmi? ve insanlara bu hususta ona itaat etmeleri emredilmi?tir. Dolay?s?yla ordu komutanl???na ve ordunun idaresine ili?kin kanunlar ç?karmaya hakk? vard?r ve bu durumda bu kanunlara itaat etmek vacip hale gelir. Mesela tebaan?n maslahatlar?n? kendi görü? ve içtihad?na göre idare etmeye, bunlar? idare edecek kimseleri atamaya, bu maslahatlar? kendi görü? ve içtihad?na göre istihdam etmeye ve insanlara bu hususta kendisine itaat etmelerini emretmeye hakk? vard?r. Dolay?s?yla hem maslahatlar?n idaresine hem de memurlara ili?kin kanunlar ç?karmaya hakk? vard?r ve bu durumda bu kanunlara itaat etmek vacip hale gelir. Hakeza ?eran halifenin salahiyetlerinden olan hususlarda halifenin görü?üne ve içtihad?nda terk edilen her ?eyde kanunlar ç?karmaya hakk? vard?r ve bu kanunlara itaat etmek vacip olur. ?öyle denilmez: Bu kanunlar birer üsluptur. Üsluplar ise mubahlardand?r. Dolay?s?yla bunlar Müslümanlar?n tamam? için de mubaht?r. Dolay?s?yla da halifenin muayyen üsluplar belirlemesi ve bunlar? farz k?lmas? helal olmaz. Çünkü bu, mubahla amel etmeyi zorunlu k?lmakt?r. Mubahla amel etmeyi zorunlu k?lmak mubah? farz k?lar ve di?er üsluplar? yasaklamak mubah? haram k?lar. Bu ise caiz olmaz. Böyle denilmez: Çünkü mubah, üsluplar olmas? bak?m?ndan bizzat üsluplard?r. Beyt-ul Mâlin idaresine ili?kin üsluplar ise halife için mubah olup tüm insanlar için mubah de?ildir. Ordu komutanl???na ili?kin üsluplar halife için mubah olup tüm insanlar için mubah de?ildir. Tebaan?n maslahatlar?n?n idaresine ili?kin üsluplar halife için mubah olup tüm insanlar için mubah de?ildir. Bundan dolay? halifenin seçti?i bu mubahla amel etmeyi zorunlu k?lmak bu mubah? farz k?lmaz. Ancak ?eriat?n kendi görü? ve içtihad?na göre halifeye tasarrufta bulunma hakk? verdi?i hususlarda, yani i?lerin güdülmesi için seçti?i görü? ve içtihat hususunda ona itaati vacip k?lmaktad?r. Zira her ne kadar bu mubah olsa da halife bunun infaz?n? zorunlu k?lm?? ve bunun d???ndakileri yasaklam??t?r. Çünkü bu, gütmenin kendisine göre olmas? aç?s?ndan halife için mubaht?r. Çünkü gütme i?i halifeye aittir ve gütme aç?s?ndan insanlar?n hepsi için mubah de?ildir. Bundan dolay? halifenin i?leri gütmek için benimsedi?i mubahlara ba?lanman?n vacip olmas?, yani ?eriat?n halifeye onda kendi görü?üne ve içtihad?na göre tasarrufta bulunaca??n? belirlemesi, halifenin mubah? farz k?lmas? ve mubah? haram k?lmas? bab?na girmez. Bilakis bu, ?eriat?n halifeye i?lerin güdülmesinde kendi görü? ve içtihad?na göre tasarrufta bulunaca??n? belirlemesi hususunda itaatin vacip oldu?u bab?na girer. Dolay?s?yla i?lerin güdülmesi için halifenin ba?land??? her mubaha ba?lanmak tebaan?n fertlerinden her bir ferde vacip olur. ??te Ömer ?bn-u Hattab divanlar? buna göre olu?turmu?tur. ??te halifeler, amilleri ve gözetim için muayyen tertibatlar? buna göre belirlemi?ler, onlar?n bunlara göre amel etmelerini ve ba?kalar?yla amel etmemelerini zorunlu k?lm??lar. Buna göre idarî kanunlar ve bu kabilden olan ba?ka kanunlar koyulmas? caizdir. Bu di?er kanunlara itaat etmek vaciptir. Çünkü bu, ?eriat?n kendisine tahsis etti?i hususlarda halifenin emretti?i ?eylerde halifeye itaat etmektir.

Ancak bu, idarelerin düzenlenmesi, askerlerin tertibi ve benzerleri gibi i?lerin güdülmesine dönük mubah, yani halifeye kendi ve görü?ü ve içtihad?na göre tasarrufta bulunmas? hakk?n?n verildi?i hususlar için geçerli olup her mubah için geçerli de?ildir. Bilakis halife olmas? vasf?yla halifeye mubah olan hususlarda geçerlidir. Fakat tüm insanlar için farz, mendup, mekruh, haram ve mubah olan di?er hükümlerde halife ?eri hükümlerle mukayyettir. Kesinlikle ona, ?eri hükümlerin d???na ç?kmas? helal olmaz. Çünkü el-Buhâri ve Muslim, –ki laf?z Muslime aittir- Âi?e [Rad?yAllahu Anha]’den Resulullah [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ?öyle buyurdu?unu rivayet etmi?lerdir: مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ فِيهِ فَهُوَ رَدٌّ “Her kim bu i?imizde (dinimizde) onda olmayan bir ?eyi ihdas ederse, merduttur.” Bu hadis genel olup halife ve ba?kalar?n? da kapsar.     

Binaenaleyh halifeye kendi görü? ve içtihad?na göre tasarrufta bulunma hakk?n?n verilmedi?i ve tüm insanlar için mübah olan hususlarda insanlar? uymaya zorlayaca?? bir kanun ç?karmas? helal olmaz. Mesela ordu komutanl???na ili?kin üsluplar, halifeye kendi görü? ve içtihad?na göre tasarrufta bulunma hakk?n?n verildi?i hususlardand?r. Bunun içindir ki bunun için kanunlar koyabilir. Ancak insanlar? mübah olan belirli bir tip elbise giymeye zorlamas? ve bunun d???ndaki di?er mübah olan elbiseleri giymelerini yasaklamas? veya insanlar? belirli bir ?ekilde ev yapmaya zorlamas? ve bunun d???ndaki mübah ?ekilleri yasaklamas? caiz olmaz. Çünkü bu hususlar tüm insanlar için mübaht?r. Dolay?s?yla insanlar? bu mübahlardan belirli bir ?eye yönelik her türlü zorlama ve di?erlerini yasaklama bir mübah? vacip k?lmak ve bir mübah? haram k?lmakt?r. Bu ise halife için caiz de?ildir. Bunu yapmas? halinde ona itaat etmek gerekmez ve onun bu durumu Mezâlim Mahkemesine havale edilir. Lakin halife için caiz olan ?ey tek bir ?eyle s?n?rl?d?r ki o da halifeye kendi görü? ve içtihad?na göre tasarrufta bulunma hakk?n?n verildi?i hususlard?r. Yani ordu komutanl???na ve benzerlerine ili?kin üsluplar gibi halife için mübah olup tüm insanlar için mübah olmayan hususlard?r. ??te bu hususlarda insanlar? belirli bir görü?e ve belirli bir içtihada zorlamas? caizdir ve insanlar?n ona itaat etmesi vaciptir. Yani bu hususlarda kanunlar ç?karmas? caizdir bunlar?n d???ndaki hususlarda kesinlikle caiz de?ildir. Bundan dolay? halifenin i?lerin güdülmesi bahanesiyle helali haram veya haram? helal k?lmas? helal olmaz. Mesela i?lerin güdülmesini bahane ederek ülke d???na yün sat???n? haram k?ld?m demesi helal olmaz. Çünkü al??-veri? yapmak tüm insanlar için mübaht?r. Dolay?s?yla satmay? haram k?lmas? veya yasaklamas? helal olmaz. Ancak yün veya silah sat??? veya mübah?n kollar?ndan herhangi bir kolun zarara yol açt??? sabit olursa zarara götürmesinden dolay? sadece bu kol haram olur ve Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in ordunun Semud kuyusundan su içmesini yasaklamas?ndan al?nan kaide gere?i ?ey mübah olarak kal?r.