Bu maddenin delili; halifenin ?artlar? hakk?nda varit olan nasslard?r. Zira bu nasslar, bu ?artlar?n sadece hilafeti üstlenme ?artlar? olmay?p devaml?l?k ?artlar? oldu?una delalet etmektedir. Mesela [Sallallahu Aleyhi ve Sellem] ?öyle buyurmu?tur: لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً “Emirlerini (yönetimlerini) bir kad?na tevdî eden bir toplum asla iflah olmayacakt?r.” Bu kavli vilayeti de kapsar. Madem ki kad?n?n vali olmas? sahih de?ildir o halde bir erke?in yönetici iken herhangi bir sebeple kad?na dönmesi halinde bu ?art? kaybetmi? ve azledilmesi vacip bir hale gelmi? olur. Ayn? ?ekilde Allah, ?öyle buyurmu?tur: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنْكُمْ “Ey iman edenler! Allah’a itaat edin! Resule ve sizden olan emir sahiplerine de itaat edin!” Allahuteala’n?n [أُوْلِي الأَمْرِ] “emir sahiplerine de” kavlinin yan? s?ra [مِنْكُمْ] “sizden olan” kavli, emir sahibi oldu?u sürece emir sahibinin Müslüman olmas?n?n gereklili?i hususunda aç?k bir ifadedir. Dolay?s?yla emir sahibi bizden olmad???, yani kafir oldu?u zaman Kuran’?n emir sahibi için ko?tu?u s?fat ortadan kalkm?? ve Müslüman olma ?art?n? kaybedince de velâyet-ul emirden azledilmi? olur. Çünkü bizden olmayan, yani Müslüman olmayan bir kimsenin veliyy-yul emir olmas? sahih olmaz. Hakeza halifenin ?artlar? hakk?nda varit olan nasslar?n hepsi mevsuf (tan?mlanm??) için gerekli daimi s?fatlar? kapsayan kapsaml? nasslard?r. Bu da bunlar?n devaml?l?k ?artlar? oldu?una sadece hilafeti üstlenme ?artlar? olmad???na delalet etmektedir. Bunu göre halifenin ?artlar?n?n delilleri, ayn? ?ekilde azli için de delil olmaktad?r. Zira bu ?artlar?n bulunmas? hem hilafet inikad? hem de nasslar?n mutlak olmas?ndan dolay? devaml?l??? için ?artt?r. Bu ?artlar?n ortadan kalkmas? hilafet inikadinin devaml?l???n? ortadan kald?r?r. Dolay?s?yla bu inikade göre görevlendirilen kimsenin velâyetinde baki kalmas?na mani olur. Bu maddenin (a) f?kras?n?n delili i?te budur.
(b) f?kras?n?n deliline gelince; hilafet akdi ancak hilafet görevlerini yürütmek için yap?lan bir akittir. Dolay?s?yla halife, akdin üzerine cereyan etti?i ?eyleri yürütmekten aciz kal?rsa onu azletmek vacip olur. Çünkü o bu durumda yok gibidir. Ayr?ca o, bir halife olarak kendisi için nasbedildi?i i?i yerine getirmekten aciz kalmas?yla dinin i?leri ve Müslümanlar?n maslahatlar? ask?ya al?nm?? olur. Bu ise ortadan kald?r?lmas? gereken bir münkerdir ve ancak -ba?ka birisinin halife olarak ikame edilebilmesi için- onun azledilmesi ile ortadan kalkar. Dolay?s?yla bu durumda onun azledilmesi vacip olur. Ancak ?u bilinmelidir ki bu durum, muayyen bir sebeple ili?kili de?ildir. Bilakis i?ini yapmaktan aciz b?rakacak ona isabet eden her ?ey onun azledilmesini gerektirir. E?er onu aciz b?rakmazsa azledilmez. Bundan dolay? halife vücudunun uzuvlar?ndan birini kaybederse bu onun azledilmesini gerektirir veya gerektirmez denilemeyece?i gibi muayyen bir hastal??a yakaland???nda bu onun azledilmesini gerektirir veya gerektirmez de denilmez. Zira bu hususlara ili?kin olarak nasslarda kesinlikle hiçbir ?ey gelmemi?tir. Bu husustaki tek ?er-i hüküm ?udur ki halifenin azlini gerektiren ?ey, sebebi her ne olursa olsun nasbedildi?i i?i yapmaktan aciz kalmas?d?r. Bu ise halifeye hâs olan bir ?ey de?ildir. Bilakis ister vali gibi yönetici olarak nasbedilsin isterse daire müdürü gibi ücretli olarak nasbedilsin bir i? için nasbedilen herkes için geneldir. Dolay?s?yla acziyet azledilmeyi gerektirir.
(c) f?kras?na gelince; (b) f?kras?n?n delili bu f?kra için de delildir. ?öyle ki halifenin kendisi için nasbedildi?i i?i yapmaktan aciz kalmas? iki k?s?md?r: Fiilen aciz olmas? ve hükmen aciz olmas?d?r. Fiilen aciz olmas?na gelince; bedensel olarak aciz olmas?d?r. Yani halifenin bedensel olarak i?ini yapma gücünü kaybetmesidir. ??te (b) f?kras?nda geçen husus budur. Hükmen aciz olmas?na gelince; bedensel olarak i?ini yapamaya muktedir olmas?na ra?men i?ini yapmaya yönelik tasarruflarda bulunmaktan aciz kalmas?d?r. Dolay?s?yla onun hükmü fiilen aciz olma hükmündedir. Çünkü o, kendi i?lerinde tasarrufta bulunmaktan aciz olmas?ndan dolay? kendisi için nasbedildi?i i?i bizzat kendisi yapmaya güç yetirememektedir. Dolay?s?yla yok gibi olmaktad?r. Bunun içindir ki onun azledilmesi vacip olur. Bunun ise iki durumu vard?r: Birincisi hacr (tasarruftan men edilme) hali ve ikincisi tasallut (alt?nda kalma) halidir. Hacr (tasarruftan men edilme) haline gelince; i?lerin infaz?n? tekeline alan yak?n çevresinden bir ki?inin halifeye musallat olarak halifenin infaz i?ini yürütmesine mani olmas? ve bu mutasall?t?n hilafet mans?b?n? bizzat ele geçirmesidir. Dolay?s?yla bu durumda halife, sözlü tasarruflarda bulunmaktan men edilmi? el-mahcur aleyh bir kimse gibi olur. Madem ki hilafet akdi, ancak halifenin ?ahs? için yap?lm??t?r o halde hilafeti bizzat kendisi ele almal?d?r. Kendisine yard?mc?lar? taraf?ndan getirilen bu hacr veya tasallut sebebiyle kendisi için nasbedildi?i i?leri yapma kudretini kaybetmi? olmaktad?r. Bunun içindir ki yok gibi olur ve onun azledilmesi gerekir. Ancak bu durumda bak?l?r; e?er halifeye musallat olan kimsenin bu tasallutunu ortadan kald?rmaya ve hacr halinden kurtar?lmas?na dair bir ümit varsa ona bir müddet mühlet verilir. E?er hacr halinden kurtulmazsa azledilir. E?er bir ümit yoksa derhal azledilir.
Tasallut haline gelince; kurtulmaya gücü yetmedi?i galip bir dü?man?n eline esir dü?mesidir. Dolay?s?yla ister bu dü?man kafirlerden olsun isterse ba?ilerden olsun bu durum, onu Müslümanlar?n i?lerine bakmaktan aciz b?rakmas?ndan dolay? imamet akdinin devam etmesine mani olur. Bu durumda ya sava? ya da fidye yoluyla onu kurtarmak ümmetin tamam?na vacip olur. E?er kafirlerin elinde esir olup ondan ümit kesilmi?se derhal azledilir. E?er ba?ilerin elinde ise bak?l?r; onlar?n (Müslümanlar?n) bir imam? var ve ondan da ümit kesilmi?se derhal azledilir. E?er onlar?n (Müslümanlar?n) bir imam? yoksa onun hükmü hacr hali hükmündedir. Yani ona bir müddet mühlet verilir. E?er esaretten kurtar?lamazsa azledilir.
Üç f?kran?n delili i?te bunlard?r ve bunlar cümleten hilafetin ?artlar?n?n delilleridir. Dolay?s?yla halifenin kendisi için nasbedildi?i ?eyleri yerine getirmeye muktedir olmas? da ?artt?r ve kendisi için nasbedildi?i i?i yapmaktan aciz kalmas? bu ?art? kaybetmesidir. Ancak ?unun mülahaza edilmesi gerekir ki bu ?artlar?n baz?lar?n?n kaybedilmesi halifeyi hilafetten ç?kar?rken, yani derhal akdini feshederken baz?lar?n?n kaybedilmesi onu hilafetten ç?karmaz ama azlini gerektirir. Mesela ?slam’dan irtidat etmesi, sürekli bir delilikle delirmesi ve kurtulma ümidi olmaks?z?n ?ahs?n?n ellerinde olacak ?ekilde fiziki olarak kafirlerin eline esir dü?mesi gibi bu üç durumda hilafetten d??ar? ç?kar ve azledilmesine hükmedilmemi? olsa bile derhal azledilir. Dolay?s?yla ona itaat etmek vacip olmad??? gibi emirleri de infaz edilmez. Zira bu durumda onunla yap?lan hilafet akdi fesholmu?tur. Ancak aç?k bir f?skla fas?k hale gelmesi gibi adaletinin cerh olmas? veya kad?na veya hem erkek hem de di?ilik organ? olan hünsaya dönü?mesi veya sürekli olmayan bir delili?e tutulmas? veya hilafeti yürütmekten fiilen aciz kalmas? veya yak?n çevresinden bir veya birkaç ki?inin kendisine musallat olup i?lerin yürütülmesine hükmeder hale gelerek halifeyi hacr alt?na almalar? veya kurtulu? ümidinin oldu?u fizikî esir durumuna dü?mesi veya kendisini yönlendirdikleri kafirlerin nüfuzu alt?na girmesi gibi bu yedi halden herhangi birinin meydana gelmesi halinde onun azledilmesi gerekir. Fakat ancak hakimin karar?yla azledilir. Bu yedi halin hepsinde azledildi?ine dair bir karar ç?k?ncaya kadar ona itaat etmek ve emirlerini infaz etmek gerekir. Çünkü bu hallerden her birinde hilafet akdi halifenin kendisinden fesholmaz. Bilakis hakimin karar?n? gerektirir. Kaybolmas?yla halifeyi hilafetten ç?karan ?artlar ile kaybolmas?yla halifeyi hilafetten ç?karmayan fakat onu azledilmeye müstahak k?lan ?artlar aras?ndaki fark ?udur: Birinci k?s?m ?artlar akde veya akdin rükünlerinden bir rükne ba?l? olmas?ndan dolay? kaybolmalar? akdi asl? ve vasf?yla me?ru olmayan bir duruma sokar. Bu durumda akit bat?l olur. Hilafet inikadi s?ras?nda bunlar bulunmazsa akit bat?l olur ve akdolunmaz. Hilafet s?ras?nda bunlardan birisi ar?z olursa akit bat?l olur ve halifenin zat?ndan fesholur. Bu da Müslüman olmas?, âkil olmas? ve i?leri bizzat kendisinin yürütmeye muktedir olmas? gibi. Ancak akdin kendisine ve rükünlerinden bir rükne ba?l? olmayan fakat akitten ayr?lmaz bir s?fata ba?l? olmas?ndan dolay? kaybolmalar? akdi me?ruluktan d??ar? ç?karmay?p bilakis asli ile me?ru olan ancak vasf? ile onu me?ruluktan ç?karan ?artlard?r. Bu durumda akit bat?l olmaz fakat fasit olur. Hilafet akdi yap?l?rken bu ?artlar bulunmazsa hilafet akdi akdolunur fakat fasit olur ve feshi hakimin karar?n? gerektirir. Bu da erkek olmas?, adil olmas? ?art? ve benzerleri gibi. ??te halifenin halindeki onu hilafetten d??ar? ç?karan de?i?im ile onu hilafetten d??ar? ç?karmay?p ancak onu azledilmeye müstahak k?lan de?i?im aras?ndaki fark buradan gelmektedir.
