Tefvîz muavininin tayini ?u iki hususu kapsamal?d?r: Birincisi, umumi gözetim ve ikincisi de niyabettir. Bunun için halifenin ona “Seni kendi yerime vekil tayin ettim.” demesi gerekir. Ya da niyabet ve umumi gözetimi içeren manada bir söz söylemesi laz?md?r. ?ayet söz konusu tayin bu ?ekilde olmazsa muavin say?lmaz. Bu tür bir tayin halifenin, muavinleri halife muavinli?inin ihtiyaçlar?na göre gerekli gördü?ü ?ekilde belli yerlere yollamas?na veya bu belli yerlerden ba?ka yerlere ve ba?ka i?lere nakletmesine izin verir. Yeni bir tayine gerek olmaz zira asli tayinleri tüm bunlar? içermektedir.
Madde 44
Evidence
Bu maddenin delili; muavinin i?inin vak?as?d?r. Zira tefvîz veziri veya tefvîz muavini, yönetim ve otoritenin sorumlulu?unu kendisi ile birlikte ta??mak üzere halifenin tayin etti?i vezirdir ki ona, ?er-i hükümlere uygun olarak kendi görü?üne göre i?leri yürütme ve kendi içtihad?na göre tamamlama yetkisi verir. Halifenin onu görevlendirmesi, umumi gözetim ve niyabettir. Burada niyabet ise bir akittir ve akitler ancak sarih sözle sahih olur. Bunun içindir ki muavinin tayini, Halifenin ona “Seni kendi yerime vekil tayin ettim veya vekilli?ine güvenerek seni vezir yapt?m veya benzeri ifadeleri” söylemesi gibi halifenin yerine vekalete veya umumi gözetime delalet eden bir laf?zla meydana gelmesi ?art? ko?ulur. Yani tayin, herhangi anla??l?r bir s?fatla niyabeti ve umumi gözetimi kapsamal?d?r. Dolay?s?yla muavinin tayini, birincisi umumi gözetim ve ikincisi niyabet olmak üzere iki ?art? kapsayan bir laf?zla olmas? gibi muavinin vak?as?na delalet eden laf?zlarla olmas? kaç?n?lmazd?r. E?er laf?z aç?kça bu iki ?art? kapsamazsa muavinin vezirli?i akdolunmaz.
Muavin, niyabet ve umumi gözetim ile tayin edilmesine ra?men halifenin herhangi bir vakitte bir i?te veya mekanda yada ba?ka bir vakitte ba?ka bir i?te veya mekanda ondan yard?m almas? caizdir. Nitekim ?eyhayn Ebî Hurayra’dan ?öyle dedi?ini tahric ettiler: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ عُمَرَ عَلَى الصَّدَقَةِ “Resulullah Ömer’i sadaka üzerine gönderdi (yani zekattan sorumlu k?ld?).” Yine en-Nesâi ve ed-Dârimî de ?öyle tahric ettiler: أَنَّ النَّبِيَّ حِينَ رَجَعَ مِنْ عُمْرَةِ الْجِعْرَانَةِ بَعَثَ أَبَا بَكْرٍ عَلَى الْحَجِّ “Nebi Ci’râne umresinden dönünce Ebû Bekir’i Hacc üzerine (sorumlu olarak) gönderdi.” Yani Resulullah zaman?nda Ebâ Bekir ile Ömer Resulullah ’in -tefvîz vezirli?inin gerektirdi?i umumi gözetim ve niyabet ile görevlendirdi?i iki muavini [veziri] olsalar da- umumi gözetim ile -tüm i?lerde de?il de- sadece muayyen görevlerde mükellef k?ld??? iki veziri idiler. Yine Ömer zaman?nda Ali ile Osman’?n durumu da böyle idi. Hatta Ömer’in Ebî Bekir’in muavini oldu?u Ebî Bekir zaman?nda, umumi gözetim ve niyabet o kadar zahirdi ki baz? sahabeler Ebî Bekir’e [لا ندري أعمر الخليفة أم أنت] “Bilmiyoruz, Ömer mi halifedir, sen mi?” diyorlard?. Buna ra?men Ebû Bekir, Ömer’i baz? dönemlerde kadâdan (yarg?dan) sorumlu k?lm??t?. Nitekim bunu el-Beyhaki, el-Hâf?z’?n kuvvetlendirdi?i bir sened ile tahric etmi?tir.
Binaenaleyh Resul ’in ve ondan sonraki ra?idi halifelerin sîretinden istifade edilerek anla??lm??t?r ki muavin umumi gözetim ve niyabet ile tayin edilir. Lakin Nebi ’in Ebî Bekir ile Ömer’i yapt??? gibi ve Ebû Bekir’in Ömer’i yapt??? gibi, halifenin bir mekan veya i?te muavinlerden yard?m almas? caizdir. Mesela kuzey vilayetlerinin takibi için bir muavin ve güney vilayetlerinin takibi için bir di?er muavin görevlendirmesi gibi. Birincisini ikincisinin yerine, ikincisini birincisinin yerine koymak da mümkündür. Halifenin yard?mc?s? olman?n gerektirdi?i yön üzere; falan i?ler, görevler üzerinde bir muavinin, filan i?ler, görevler üzerinde bir ba?ka muavinin tasarrufta bulundurulmas? da mümkündür. Böylece yeni bir atamaya gerek kalmaz. Bilakis bir i?ten di?er bir i?e nakledilmesi sahih olur. Çünkü onun atamas? aslen umumi gözetim ve niyabettir. Dolay?s?yla tüm bu i?ler, görevler onun bir muavin olarak atanmas?n? içermektedir. Bu hususta muavin, validen farkl?d?r. Zira vali, tek bir mekanda umumi gözetim ile görevlendirilmi? olup bir ba?ka yere nakledilemez. Aksine yeni bir atama gerekir. Çünkü yeni mekan, ilk atamas? dahilinde de?ildir. Lakin muavin, umumi gözetim ve niyabet ile atan?r ki yeni bir atamaya gerek kalmaks?z?n onun bir mekandan di?er bir mekana nakledilmesi mümkündür. Zira o aslen bütün i?lerde umumi gözetim ve niyabet ile görevlendirilmi?tir.