Madde 52

Valiler birer yöneticidir. Zira vilayet bizzat yönetimdir. el-Kâmûs-ul Muhît’te ?öyle denilmi?tir: “Bir ?eyi dost edindi veya masdard?r ve kesra ile el-h?tta, imârat ve sultan manas?na gelir.” Valinin tayini halife veya bu tayinde niyabet verdi?i kimseler taraf?ndan yap?l?r. Vali ancak halife taraf?ndan tayin edilir. Vilayette (valilikte) veya imâratta (emirlikte), yani valilerde ve emirlerde as?l olan; Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in amelidir. Sallallahu Aleyhi ve Sellem’in, beldelere valiler tayin etti?i ve onlara o bölgelerde yönetim hakk? k?ld??? sabit olmu?tur. Nitekim Muaz ?bn-u Cebel’i el-Cened’e, Ziyâd ?bn-u Lebîd’i Hadramevt’e ve Ebâ Musa el-E?ari’yi Zebîd ve Aden’e vali olarak tayin etmi?tir. Vali, halifenin naibidir ve niyabete göre halifeye niyabet etti?i i?lerle kaim olur. Valilik için ?eriatta muayyen bir s?n?r yoktur. Yönetim i?lerinden herhangi bir i?te halifeye naib olan herkes halifenin kendisini görevlendirmesinde tayin etti?i laf?zlara göre bu i?te vali say?l?r. Velakin beldelerin vilayeti veya imârat, mekan ile s?n?rl?d?r. Çünkü Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem], vali atad???, yani imârata emir tayin etti?i mekan? s?n?rland?r?rd?. Ancak bu valilik genel ve özel olmak üzere iki k?s?md?r. Genel valilik, vilayetteki yönetim i?lerinin tamam?n? kapsar ve halife genel valiyi halk?n?n tamam? üzerine belde veya vilayet bölgesi emiri olarak tayin eder. Genel valinin ola?an di?er i?lerine bak?ld???nda umumi gözetimci olur. Özel imârat (emirlik) ise emirin imârat?n?n bu bölgedeki veya ?u beldedeki orduyu idare etmek, tebaay? siyaset etmek, ?slam mi?ferini korumak ve mukaddesatlar? savunmakla s?n?rl? olmas?d?r. Onun yarg?ya, harac?n ve sadakalar?n toplanmas?na kar??ma hakk? yoktur. Sallallahu Aleyhi ve Sellem, genel vali olarak velâyet vermi?tir ki Amru ?bn-u Hazm’a Yemen’de genel vali olarak velâyet vermi?tir. Yine özel vali olarak velâyet vermi?tir ki Ali ?bn-u Ebî Talib’e Yemen’de kadâ üzere velâyet vermi?tir. Ondan sonraki halifeler de bunun üzerine seyretmi?lerdir ki onlar da genel vali olarak velâyet veriyorlard?. Nitekim Ömer ?bn-u’l Hattab, Muaviye ?bn-u Ebî Sufyan’a genel vali olarak velâyet vermi?tir. Yine özel vali olarak velâyet vermi?lerdir ki Ali ?bn-u Ebî Talib, Abdullah ?bn-u Abbas’? mal (maliye) d???nda Basra’ya ve Ziyad’? mal (maliye) üzerine vali yapm??t?r.   ?lk dönemlerde vilâyet (valilik) iki k?s?m idi: [ولاية الصلاة] (Vilâyet-us salâh) “salâh vâlîli?i” ve [وِلاية الخراج] (vilâyet-ul harâc) “harâc halili?i”. Bundan ötürü tarih kitaplar?n?n emirlerin valili?i konusundaki bahislerinde iki tabir kulland?klar? görülür: Birincisi, [الإمارة على الصلاة] “salâh üzere emirlik” ve ikincisi, [الإمارة على الصلاة والخراج] “salâh ve harâc üzere emirlik”. Yani emir ya “salâh ve harâc Emiri” olur, ya da yaln?zca “salâh emiri” olur. Vilâyet (valilik) veya imârat (emirlik) üzerindeki “salâh” kelimesinin manas?, yaln?zca salahta insanlara imaml?k yapmak de?ildir, bilakis manas? mal (maliye) d???ndaki tüm i?lerde insanlar üzerinde valilik yapmakt?r. Zira burada salâh kelimesi, mallar?n (gelirlerin) toplanmas? istisnas? ile [الـحُكم] “yönetim” anlam?na gelmektedir. Vali üzerinde “salâh ve harâc” biraraya gelirse, valili?i genel [genel vali] olur. Valili?i yaln?zca salâh veya harâc üzere s?n?rland?r?lsa, valili?i özel [özel vali] olur. Tüm bu durumlarda özel valilik hakk?nda halifenin düzenlemelerine ba?vurulur. Harâca tahsis etmeye hakk? oldu?u gibi, kadâya (yarg?ya) tahsis etmeye ve yine maliye, kadâ ve ordu d???ndakilere tahsis etmeye de hakk? vard?r ve devletin idaresi ile vilâyetin idaresi için nas?l hay?rl? görüyorsa öyle hareket edebilir. Çünkü ?eriat, vali için muayyen i?ler belirlememi? ve tüm yönetim i?lerine sahip olmas?n? da vacip k?lmam??t?r. Yaln?z valinin veya emirin i?ini, yönetim ve sultan olarak ve yine halifenin naibi olarak ve ancak muayyen bir mekanda emir olarak belirlemi?tir. Bu, Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in amelinden dolay?d?r. Fakat o, halifeye genel vali olarak velâyet verme hakk? tan?d??? gibi uygun gördü?ü i?lerde özel vali olarak velâyet verme hakk? da tan?m??t?r. Nitekim bu, Resul [Aleyhi’s Salâtu ve’s Sela  m]’?n amelinde aç?kça görülmü?tür. ??te Resul [Sallallahu Aleyhi ve Sellem]’in bir beldede veya bölgede emirin imârat?n? ve valilinin vilayetini belirlemesi uyar?nca devletin vilayetlere ve vilayetlerin de âmilliklere ayr?lmas?na  ili?kin olarak 52. madde konulmu?tur.